KADİM TOPRAĞIN SESSİZ ÇAYI

♦♦♦ … KADİM TOPRAĞIN SESSİZ ÇAYI … ♦♦♦

KADİM TOPRAĞIN SESSİZ ÇAYI
Yayınlanma: Güncelleme:

♦♦♦ … KADİM TOPRAĞIN SESSİZ ÇAYI ... ♦♦♦

Bir çay sohbeti düşünün; buharı üstünde tüten, ama içine sindiğinizde sizi yüz elli yıl öncesine, Erbaa’nın sisli ormanlarına götüren bir sohbet. Çoğumuz çayın hikâyesini Rize’yle, sisli yaylalarla ve o yemyeşil yamaçlarla biliriz. Oysa kadim Tokat topraklarının bağrında, adı sanı pek duyulmamış, kendi halinde ama bir o kadar da gururlu bir çayın hikâyesi saklı. Öyle sıradan bir hikâye değil bu; göçün, hüznün, keşfin ve en nihayetinde unutuluşun hikâyesi.

Her şey, 1864’ün acılı günlerinde, Kafkasya’dan kopup gelen Çerkes muhacirlerin Tokat ve Erbaa çevresine Hacıali, Canpolat ve Kart Osman köylerine yerleşmesiyle başlar. Yanlarında sadece birkaç kırık dökük eşya değil; memleketlerinin kokusunu, alışkanlıklarını ve en çok da o bitmek bilmeyen çay hasretini getirmişlerdi. O yıllarda bu topraklarda çay yetişmiyor sadece ithal çay vardı o da bir Anadolu köylüsü için ulaşılmaz bir lükstü. Ama kadim topraklar, kendine sığınanlara her zaman bir çıkış yolu sunar. Çerkezlerde Tokat ile Erbaa arasındaki dağların kuzey eteğinde, ormanda ve kırlarda kendiliğinden yetişen, yaprağı çaya benzeyen yabani bir bitkiyle tanıştılar.

​Bu, bir metre boylarında, narin yapraklı bir fidanın hikâyesiydi. Çerkezler, bildikleri usulü ve yıllardır süregelen çay işleme bilgisini bu yabani bitkiye uyguladılar: soldurdular, kıvırdılar, kimi zaman ateşte kavurdular, kimi zaman gölgede kuruttular. Ortaya, görünüşte gerçek çaydan hiç farkı olmayan, hatta rayihasıyla insanın içini okşayan siyah, parlak ve ucuz bir dem çıktı. Tadı biraz da sertti belki; ama bu, Anadolu’nun bağrından kopup gelen bir lezzetti. Kısa sürede rağbet gördü, İstanbul’a kadar ulaştı.

​Hikâyenin en çarpıcı yeri de burası. Bu yerel emek, kısa sürede devletin gündemine düştü. Ürünün piyasada ithal çayla karışma ihtimali doğunca yapraklar incelemeye alındı; Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane devreye girdi. Sonuç hem şaşırtıcı hem akıllıcaydı: Bitki botanik olarak gerçek çay değildi, ama sağlığa da zararı yoktu. Bunun üzerine devlet, tüketiciyi yanıltmamak adına ürünün kendi adıyla satılmasına hükmetti. Böylece resmî kayıtlara bir isim girdi: Tokat Çayı.
​
O yıllarda bu çay, sadece bir içecek ya da kıtlık günlerinde halkın nefes borusu değildi. 1905 yılında Bulgaristan’a 112 kilogram Tokat çayı ihraç edildi; yine bu yıllarda başkent İstanbul’a yıllık 5-7 ton arası sevkiyat yapıldı. I. Dünya Savaşı’nın yokluk günlerinde, ithalat tıkandığında ordunun ve halkın çay ihtiyacına yetişen bir kurtarıcıya dönüştü. Üstelik bu çay yalnızca iç pazarda değil dışarıda da dikkat çekti; Erbaa’dan toplanan numunelerin İngiltere’de yapılan tahlillerde iyi kalitede bulunması ve ulaştığı ticari hacim nedeniyle bir dönem uluslararası kaçakçılığa bile konu olması, ne denli talep gördüğünü gösteriyordu.

​İlerleyen yıllarda bu çaya olan ilgi kaybolmadı. Akşam Gazetesi’nin 29 Ekim 1932 Memleket Haberleri köşesinde Tokat çayının ekonomik değerinden bahsedilerek bu çayın ıslah edilerek üretiminin artırılması yönünde haberler yapıldı. 20 Aralık 1936’da yapılan Tokat CHP Kongresinde ise bu çayın uzmanlarca incelenerek ıslah edilmesi ve üretimin devamının sağlanması yönünde karar alındı.
​
Ama sonra siyaset, ticaret ve çıkar çarkları işin içine girdi. Çayın yurdu Doğu Karadeniz seçildi; modern çay sanayisinin önünü açmak isteyenler, 1940’ta çıkarılan 3788 Sayılı Çay Kanunu ile çay tarımını yalnızca Doğu Karadeniz’deki ruhsatlı alanlarla sınırladı. Tokat Çayı ticari sahneden çekildi. Ama tamamen de kaybolmadı. Erbaa’daki Çerkes ailelerin evlerinde, mutfaklarında ve hatıralarının mahrem alanında bir gelenek olarak yaşamaya devam etti.
​
Bugün bu hikâyenin çoğumuz tarafından bilinmemesi, aslında bu toprakların ne kadar katmanlı ve sürprizlerle dolu olduğunun bir göstergesi. Kadim Tokat toprağını değerli kılan yalnızca bugünkü ekonomik rakamlar ya da tescilli ürünler değildir. Göçle gelen bir kültürün, yerel doğayla kurduğu o sessiz ve yaratıcı diyalogdur.
​
Erbaa’nın ağaçları arasında filizlenen o eski Tokat Çayı hikâyesi bize şunu fısıldar: Bu coğrafyanın toprağına, suyuna ve insanının inceliğine kulak verdiğimizde, en sıradan sandığımız alışkanlıkların ardında bile koca bir medeniyet hafızası buluruz.

-*-*-

Kenan KAYHAN / 23 Kasım 2026

Hoş Geldiniz

Üye değilmisiniz? Kayıt Ol!

Hemen Hesabını Oluştur

Zaten bir hesabın mı var? Giriş Yap!

Şifrenizi mi Unuttunuz

Kullanıcı adınızı yada e-posta adresinizi aşağıya girdikten sonra mail adresinize yeni şifreniz gönderilecektir.

Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz.